Prema Kišovim navodima, Remon Keno je, završivši gimnaziju u Avru, dospeo u Pariz gde priprema diplomski ispit iz filozofije. Pokušavao je da razradi matematičku teoriju šahovske kombinatorike, slušao predavanja o Hegelu, gnostičarima, manihejcima, podvrgao se psihoanalitičkom ispitivanju, povezao se sa Bretonom. Od nadrealističkog pokreta Keno je nasledio smisao za crni humor i duh eksperimenta. Sarađuje u časopisu Nadrealistička revolucija, izučava spise književnih manijaka i bizarnih novatora. Prilikom jednog putovanja u Grčku otkriva fenomen paralelnog postojanja narodnog i književnog jezika, iskustvo koje mu je otkrilo postojanje istog i u Francuskoj. Godine 1937. postaje urednik u izdavačkoj kući Galimar, gde je dugo bio na čelu velike Plejadine Enciklopedije. Stilske vežbe se pojavljuju kao kruna „kenoovske kombinatorike“. Godina 1959. je godina romana Caca u metrou, koji ostaje, uz Stilske vežbe, njegovo najpopularnije delo.
Govoreći o Stilskim vežbama Kiš je u pomenutom tekstu ukazao na tri bitna elementa koja su ujedno važna za njegovo celokupno stvaralaštvo – muzika, matematika i govor. U okviru Radionice Mogućne Literature Keno izlaže neka svoja načela koja, po Kišu, mogu da osvetle prosede Stilskih vežbi, ali i drugih njegovih ostvarenja – „predložiti piscima nove strukture matematičke prirode ili uz pomoć nekih novih veštačkih i mehaničkih postupaka koji mogu da doprinesu književnoj delatnosti: neku vrstu podrške nadahnuća, da tako kažemo, ili tačnije: neku vrstu podsticaja stvaralaštva“.
Stilskim vežbama, Keno je potvrdio da trivijalnost teme nije od istinskog značaja nego da su književni posupak i jezik ti koji čine određenu temu banalnom. Stilske vežbe, po Kišu, slične su Pantologiji Stanislava Vinavera, u smislu svojevrsne parodije francuske književnosti. Ono što je izvan parodijskog, to su raznolike varijacije nastale inverzijom. I time Keno jeste možda preteča kompjuterske poezije, ali se, naravno, od toga distancira uz pomoć improvizacije i ironije.
Caca u metrou je upravo delo u kojem se ogledaju sve kenoovske stilske, filozofske i jezičke osobenosti – smena banalnog i lažnouzvišenog, skepticizam i čovekoljublje, kolokvijalni govor pun vulgarizama, kao i fonetski način pisanja (Kenoove jezičke reforme jednake su Vukovim: pravilo „piši kao što govoriš“ i fonetski način pisanja jesu glavne kenoovske teze, rigorozno sprovedene). Caca u metrou je značajna i po živopisnosti turobnih pariskih pedgrađa, kao i po likovima koji podsećaju na prve dane nemog filma.
Što se tiče same prirode prevoda, Kiš u jednom kraćem tekstu o Stilskim vežbama kaže: „ Stilske vežbe se ne mogu prevoditi , one se mogu samo varirati na drugom jeziku“. Radivoje Konstantinović je, povodom objavljivanja Kišovih prevoda Kenoovih dela, istakao da je Kiš, uprkos varijacijama, ostao veran originalu najviše što je moguće, i da su Stilske vežbe i Caca u metrou prevodilački vrhunac poput Vinaverovog Gargantue i Pantagruela.
Bojan Savić Ostojić
TRAGANJE ZA NULTIM STUPNJEM PISANJA
Moglo bi se uz malo preterivanja reći da je OuLiPo nastao na marginama Kenoovih Stilskih vežbi. I to, da preciziram, na marginama onog dela knjige u kojem Keno čitaocu nudi spisak tema za potencijalne varijacije jedne vožnje autobusom S, koje on sam nije napisao niti će napisati. Ono što bismo kod Kenoa shvatili kao sekundarni deo ove knjige, kao smernice, generalizuje se kao osnovni cilj rada Radionice za potencijalnu književnost. U delatnosti OuLiPo-a nije reč o striktnoj usmerenosti ka jednoj poetičkoj zamisli koja će se na određeni način konkretno ostvariti, i to samo jedanput. OuLiPo je, naprotiv, usmeren prema iznalaženju više mogućih načina strukturisanja poetičke zamisli: njegov osnovni cilj nije realizovanje, već nuđenje novih mogućih struktura, predlaganje novih postupaka, putem ograničenja.
Pristup književnosti kroz prizmu matematike sa tolikom brigom o strukturi pre OuLi-Po-a nije bio tako dosledno sproveden. Veliki prethodnici ulipoovskog pisma su u stvari klasicisti, trubaduri, veliki retoričari srednjeg veka, ali i usamljeni „meteori“ poput Remona Rusela – ukratko, svi autori koji su sebi nametali strukturna ograničenja prilikom kompozicije dela. Veliki protivnik OuLiPo-a je slučaj, inspiracija, nepredviđeno. Uostalom, Remon Keno navodi u Putovanju u Grčku: „Inspiracija koja se sastoji u tome da se [autor] bespogovorno pokori svemu što mu padne na pamet, zapravo je ropstvo. Klasičar koji piše tragediju sledeći nekoliko poznatih pravila slobodniji je od pesnika koji piše ono što mu prolazi kroz glavu, pri čemu robuje nekim drugim pravilima koja ne poznaje.“ OuLiPo se podvrgnuo klasicističkim stegama i primenio ih na savremeni senzibilitet, pridajući im originalnu ludičku dimenziju. Kao da se u ovoj skupini spojio „zadružni“ duh nadrealista sa jednom naivnom fascinacijom starim čvrstim formama. Ta naivna, zanatska i zabavna grupa (koja nije književni pokret), iako insistira na svojoj neozbiljnosti i izruguje se akademizmu, ipak svoj glavni posao – iznalaženje novih struktura – obavlja sa zavidnom ozbiljnošću i samosvešću. U refleksiji ulipoovaca, pisanje je uvek propraćeno poetičkom aktivnošću, tačnije detaljnim razrađivanjem određenog ograničenja – ti zapisi nisu nikad prilika za dodatnu mistifi kaciju, već su sačinjeni od preciznih informacija o sredstvima korišćenim u pisanju.
Možda je ulipoovska mistifi kacija upravo u tome što su te informacije previše precizne.
Autor je po pravilu uklonjen ispod izabranog ograničenja. Štaviše, on ukida „autoritet“ i drugim autorima, prepravljajući ih u uslovnoj slobodi ograničenja. Samo ograničenje tako oslobađa delo vlasti autora. Svi postojeći tekstovi (čiji god da su) u stvari su polazni tekstovi, textes-souches, na kojima će ograničenje izvršiti određenu intervenciju, kojem će podariti novu varijantu. Jer, u univerzumu OuLiPo-a, ne postoji jedan, nepovrediv, arhetipski, u bilo kom smislu apsolutan tekst: svi tekstovi su verzije, pri čemu ne postoji neki garantni metatekst koji stoji „iza“ njih. Dugo sam rano odlazio na počinak jeste možda rečenica kojom počinje Traganje za izgubljenim vremenom, ali ona je pre svega, i više nego što je „Prustova“, lipogramski iskaz u kojem nema slova E. Obezličavanjem teksta (koje se vrši uklanjanjem autora) i obezličavanjem samog čina pisanja (držanjem strogih tehnika, interakcijom sa računarima), najbolja ulipoovska dela su ukazala na postojanje nultog stupnja pisanja. Na tom nultom stupnju ne postoji jedan realan, izvorni, kanonizovani tekst (poput Biblije), već beskrajan niz potencijala, mogućih tekstova (apokrifa), koji ne moraju ni da budu napisani, za koje je dovoljno utvrditi strukturu i dati uputstvo za realizaciju. I tako se opet vraćamo na potencijalnost OuLiPo-a, njegovu sposobnost da provocira pisanje i da „stvara“ autore. Ali ono što najviše fascinira su ostvarenja pojedinih pisaca, na koje smo u ovom tematu hteli da skrenemo pažnju. Genijalne i jedinstvene kreacije (koristim potpuno neulipistički rečnik, jer OuLiPo negira i pojam genija i pojam jednog) poput Stilskih vežbi i Sto hiljada milijardi soneta Remona Kenoa, poput romana Disparition i Život uputstvo za upotrebu Žorža Pereka, poput romana Ako jedne zimske noći neki putnik i Nevidljivi gradovi Itala Kalvina – prevazišle su uske krugove ljubitelja OuLiPo-a i postale popularne široj čitalačkoj publici. Ali ne samo to: prevazišle su i strukturno ograničenje na osnovu kojeg su sastavljene. Ova remek-dela ulipističke literature potvrđuju recept savršenog ulipističkog dela: pisati s ograničenjem, ali i o ograničenju, tako da ograničenje ne bude napadno, da se ne vidi. Zato se ne treba čuditi činjenici da 1969, kad je Perek objavio Disparition, kritičari nisu primetili da u romanu nema nijednog slova E, isto kao što nam je teško da zamislimo da iza jednog tako razuđenog romana Život uputstvo za upotrebu stoji čitav niz komplikovanih tehnika kojima se Perek disciplinovano pokoravao. Česta nepravda prema piscima koji su se pridružili ovoj radionici jeste da se tumači prema njihovim delima ponašaju uglavnom kao detektivi, pomno beležeći gde je i koliko puta korišćeno neko od ulipističkih ograničenja, kao da time insinuiraju da se ulipistička dela isključivo daju svesti na procenu spretnosti sa kojom se pisac „pacov“ bori da izađe iz „lavirinta koji je sam sagradio“ (po Kenoovoj defi niciji ulipiste). Još češće se i sami ulipisti, iz šale, upinju da vrednost svog stvaralaštva procene na osnovu iskorišćenosti zadatog ograničenja; kao da od čitalaca traže da odgonetnu neki kriptogram ili kombinaciju određenih brojeva. Ali i u takvom autorskom, autoritarnom ključu čitanja ipak preostaje nešto što izmiče ograničenju, jedan višak, koji se ne bi dao izmeriti, ali bez kojeg ulipistički eksperimenti na planu jezika ne bi imali nikakvu umetničku vrednost. U ovom „Vrtu“ predstavljamo najpre dva manifesta OuLiPo-a Fransoa Le Lionea i Remona Kenoa. Kenoov tekst je odlomak iz jedne šire studije Potencijalna književnost, čiji nam je prevod ustupio Duško Vitas. Zatim predstavljamo neke od najzanimljivijih i najizazovnijih ograničenja koje su koristili ulipisti, iz zbornika Atlas potencijalne književnosti. Posebno predstavljamo radove mladog autora Dušana Vasića, koji svoje tekstove gradi na osnovu ulipističkih ograničenja, ali ih i obogaćuje na svoj način. Nakon izbora tehnika i ograničenja, donosimo i jedan mali korpus ulipističkih tekstova i tekstova o ulipistima. U Kenoovoj raspravi o Životinjskim jezicima, delo Luisa Kerola razmatra se iz neobičnog ugla. O Kenou kao učeniku klasicista govori Damijen Lopez, mladi profesor Univerziteta u Nici, koji je na ovoj temi i doktorirao. Saran Aleksandrijan, iako nije bio član OuLiPo-a, na duhovit način u svom delu Šezdeset nacrta za roman po ukusu dana i noći skicira nekoliko mogućih romana, što je OuLiPo postupak par excellence. Po prvi put 46 objavljujemo i lipogramski dosledan prevod jednog poglavlja čuvenog Perekovog romana Disparition (Gubitak). Erve Le Telije u odlomku iz novog romana Dosta više o ljubavi donosi zanimljivu transpoziciju jednog ulipističkog nastupa. Na kraju dajemo i jednu izabranu bibliografiju i popis trenutnih članova OuLiPo-a. Nadamo se da će ovaj skromni korpus, u godini kada OuLiPo slavi pedeset godina postojanja, zainteresovati čitaoce Polja i, možda, stvoriti ponekog autora.
izvor: časopis Polja
