Leksikon obuhvata teritoriju države kralja Milutina (1282-1321) i Bosnu iz vremena bana Stjepana II Kotromanića (1322-1353). Izvan ovih okvira otišlo se ka severnoj granici, pa su uvršteni Beograd, Sremska Mitrovica, Šabac, Smederevo, Kovin i Kupinik. Mišić ukazuje da je to učinjeno zbog značaja ovih gradova za srpsku istoriju u 15. veku, kao i zbog činjenice da su dva bila srpske prestonice u ovo doba.
Na jugu su uvršteni samo gradovi na graničnoj liniji iz doba kralja Milutina, jer bi uključivanje gradova iz doba cara Dušana značilo bavljenje vizantijskim gradom, što nije bio cilj autora “Leksikona”.
PISANI DOKAZI – DOSADAŠNJA proučavanja urbanih naselja na tlu srpskih srednjovekovnih zemalja čine da ona prikazuju donekle sličnu situaciju kakva je postojala u većini evropskih oblasti izvan tadašnjih metropola – ukazuje dr Jelena Mrgić. – Usled nestanka arhiva u unutrašnjosti srpskih zemalja i ograničenja sačuvane građe, sagledavanje postanka i razvoja gradskih naselja urađeno je posredno, iz pojedinih povelja Dušanovog zakonika, te Novobrdskog zakona despota Stefana, na osnovu materijala iz dubrovačkog arhiva.
U srednjovekovnim srpskim zemljama gradovi su podizani na pogodnom mestu: na grebenu, nad rekom, na ušću dveju reka, kao i na važnim saobraćajnicama. Glavna kapija obično je bila u sastavu glavne kule (Golubac, Jajce, Bobovac). Osim vladarske palate, ostale zgrade pravljene su od drveta. Javni i poslovni život odvijao se u donjem gradu, gde se u centru nalazio trg, a na njemu crkva ili javni bunar. Oko trga trgovci su podizali kuće i otvarali radnje, a često su se tu nalazile zgrade koje su služile kao carinarnice. U većim naseljima bilo je gostionica, zanatskih radionica, a najbrojnije su kovačke radnje.
Gradovi na primorju imali su svoje srezove i u njima su važili gradski zakoni. U unutrašnjosti imali su svoj metoh (gradsko zemljište), koje se pružalo do međa prvih seoskih atara.
Najstarija gradska naselja u srpskim zemljama bili su naseljeni gradovi Konstantina VII Porfirogenita. Oni uglavnom nisu preživeli 12. vek, a ako i jesu (Ston, Blagaj, Trebinje) nisu više igrali značajnu ulogu, ili su pretvoreni u seoska naselja (Ošlje i Glumine u Humu). Na istoku su, ipak, opstali Niš, Prizren, Lipljan i Skoplje, čiji su koreni antički ili ranovizantijski. Takođe su opstali dukljanski gradovi Skadar, Bar, Ulcinj, Budva i Kotor, nastali na antičkim korenima.
TIM STRUČNJAKA “LEKSIKON gradova i trgova srednjovekovnih srpskih zemalja” sačinio je tim stručnjaka Filozofskog fakulteta i Istorijskog instituta. To su dr Siniša Mišić, dr Radivoj Radić, dr Miloš Antonović, dr Ema Miljković, dr Jelena Mrgić, dr Srđan Rudić, mr Katarina Mitrović, mr Vladimir Aleksić, mr Marija Koprivica, mr Nebojša Đokić, mr Aleksandar Krstić, mr Aleksandar Uzelac, Aleksandra Fostikov, Vladeta Petrović, Marija Vušković i Tanja Ribar.
– Gradovi u Primorju i Zeti imali su komunalno uređenje po ugledu na italijanske komune, a stepen autonomije zavisio je od ekonomske moći grada, tako da je Kotor kao najbogatiji imao i najrazvijeniju autonomiju. Na čelu grada nalazilo se Veće punopravnih građana, a knez je bio predstavnik srpskog vladara – objašnjava Mišić. – Sa druge strane, u nekadašnjim vizantijskim gradovima koje su Srbi tokom vremena osvojili nije bilo samouprave. Njima je upravljao vladar preko kefalije, što je titula preuzeta iz Vizantije.
Gradska naselja predstavljala su i jaka utvrđenja na važnim strateškim tačkama. Jedan od najstarijih srpskih utvrđenih gradova jeste Ras, kod današnjeg Novog Pazara, kojeg su Srbi preuzeli od Vizantije.
U “Leksikonu” su date odrednice i za najmlađa gradska naselja, koja su se razvijala u vreme kneza Lazara i kasnije. Prvi iz ove grupe je Kruševac, a tu spada i Smederevo, pa Stalać, Koprijan, Leskovac, Prokuplje, kao i Beograd.
– Razvoj srpskih gradova, time i proces urbanizacije prekinuo je dolazak Turaka. S naletom Turaka i uvođenjem vatrenog oružja promenio se način ratovanja i svi gradovi se utvrđuju – ukazuje Mišić. –
Monumentalne kule i zidine dobijaju Novo Brdo, Stalać, Kruševac, Ravanica, kasnije Beograd, Resava i Smederevo. Prilikom osvajanja Turci su, ipak, većinu gradova razrušili, a one koje su zadržali počeli su da menjaju. Srpski grad je ubrzo izgubio svoja obeležja i počeo da poprima orijentalni izgled.
(Izvor: novosti.rs)
