Piše: prof. dr Lidija Vujačić, antropološkinja
Antropologija medija danas polazi od pretpostavke da savremeni mediji nisu samo kanali prenosa poruka, već kulturni/kulturološki okviri koji oblikuju načine mišljenja, opažanja, društvene odnose, ali i same predstave o stvarnosti. Iz te perspektive, vizuelne i tehnološke prakse postaju vrijedan analitički materijal, jer u njima najjasnije dolazi do izražaja kako se ideologije, tržišne logike i simbolički poreci “pacifikuju” kroz svakodnevno iskustvo savremenog društva. Posmatran iz perspektive antropologije medija, projekat otvara pitanje kako kroz savremenu medijsku kulturu bivaju oblikovani savremeni oblici subjektivnosti, društvenosti i kulturnog iskustva. Iz te pozicije, slike čitamo kao etnografske tragove jedne epohe u kojoj se tehnološki aparati, pomenute tržišne logike i simbolički žigovi utiskuju u tijela, percepciju i svakodnevne prakse.
Umjetnički projekat Sintetičke fusnote Vuka Vukovića, premijerno prikazan u okviru aktivnosti Estetičkog društva Srbije, predstavlja rijedak primjer savremene vizuelne produkcije koja ne koristi tehnologiju kako bi demonstrirala sopstvenu novinu, već kako bi razotkrila vlastite uslove i mogućnosti. U ovom projektu slike nisu dekorativni artefakti niti ilustracije unaprijed formulisanih teorijskih stavova; one su operativna polja u kojima se prepliću filozofija medija, algoritamska logika i savremeni oblici društvene postvarenosti. Upravo zato Sintetičke fusnote treba čitati kao svjesno konstruisanu dijagnostičku matricu.
Ključni koncept projekta “fusnota” ovdje je radikalno izmješten iz svoje uobičajene akademske funkcije i umjetnički istraživan kroz kulturu tzv. prompt-a. Fusnota više nije marginalni dodatak glavnom tekstu, već postaje samostalna forma mišljenja. U kontekstu algoritamske produkcije slike, ona označava sekundarni, ali presudan nivo stvarnosti: ono što se proizvodi uz glavni tok kulture, ali ga istovremeno oblikuje, koriguje i naturalizuje. Vizuelne fusnote koje nastaju u ovom projektu ne dopunjuju stvarnost; one je prepisuju, prekodiraju i stabilizuju u skladu s logikom savremenih medijskih aparata.
Producent projekta Vuk Vuković, u ovom smislu, ne djeluje kao neutralni organizator vizuelnog materijala, već kao kustos koji jasno artikuliše produkcioni okvir. Njegova uloga je presudna upravo u tome što algoritamske alate ne tretira kao kreativne subjekte, ali ni kao puka tehnička sredstva. Umjesto toga, tehnologija se pojavljuje kao autonomni produkcioni aparat, ne u epistemološkom smislu proizvodnje istine, već u tehničkom smislu organizacije percepcije, vidljivosti i značenja. Time se projekat svjesno distancira od tehnološkog fetišizma, ali i od nostalgičnog humanizma koji, ponekad nekritički, negira savremenu tehnologiju.
Vizuelno posmatrano, Sintetičke fusnote grade izrazito koherentan jezik. Kompozicije su smirene, često frontalne ili profilne, s jasnim odnosom između tijela i tehnoloških struktura. Ljudske figure, najčešće žene, nisu heroizovane, ali nisu ni pasivne. One stoje u odnosu spram ekrana, mreža, simbola znanja i komunikacije, kao subjekti koji su već uključeni u medijsku logiku. Tijelo se ovdje pojavljuje kao medij: kao nosilac podataka, afekata i značenja, ali i kao mjesto na kojem se upisuje instrumentalni um savremenog društva.
U okviru postavljenih vizuelnih elemenata, motiv umjetničke istine zauzima posebno mjesto. Sintetičke fusnote ne prikazuju istinu kao stabilnu vrijednost koju je moguće vratiti ili obnoviti. Naprotiv, istina se pojavljuje kao fragment, simulakrum ili vizuelni efekat. Klasični simboli znanja i autoriteta (filozofske biste, aure, znaci mudrosti) više ne garantuju istinitost, već funkcionišu kao znakovi legitimacije unutar medijskog poretka. Istina je ovdje zamijenjena konkurencijom uvjerljivih slika, od kojih svaka pretenduje na relevantnost, ali nijedna ne preuzima odgovornost. Baš kao i današnja kultura, čini se.
Simulakrum, u ovom projektu, nije estetski eksces, već osnovni princip medijske realnosti. Slike ne referišu na izvor, već na druge slike, na arhive, na teorijske tekstove koji su već interpretirani, citirani i fragmentisani, pa Dijalog s filozofskim radom Divne Vuksanović ovdje nije ilustrativan, već strukturalan: teorija se ne prevodi u sliku, već se razlaže i reorganizuje kroz algoritamsku vizuelnost. Time se postavlja ključno pitanje projekta: da li vještačka inteligencija piše fusnote ljudskoj kulturi, ili samo ubrzava proces u kojem kultura sama sebe svodi na tehnički upravljive obrasce?
Estetika konflikta u Sintetičkim fusnotama nije spektakularna. Ne susrećemo se s dramatičnim sudarima ili eksplicitnim nasiljem. Umjesto toga, konflikt je internalizovan, tih, gotovo administrativan. Kulturni ratovi se ne vode na ulicama, ali ni u akademskom okruženju, već u interfejsima, u algoritamskim selekcijama, u tržišnoj distribuciji pažnje. Slike su lijepo komponovane, koloristički uravnotežene, ali upravo ta estetska uglađenost sugeriše dubinu problema: riječ je o svijetu u kojem je sukob već apsorbovan u dizajn.
Proces produkcije dodatno potvrđuje ovu dijagnozu. Generativni modeli slike ovdje ne proizvode haos, već neki novi red, podložan daljem preispitivanju. Upravo zahvaljujući jasnom autorskom okviru, taj red postaje vidljiv kao konstrukcija. Slike ne prikrivaju činjenicu da su proizvedene i generisane; naprotiv, one insistiraju na sopstvenoj artificijelnosti. Time se otvara prostor za refleksiju: ne o tome kako pobjeći iz medijske stvarnosti, već kako je razumjeti.
Sintetičke fusnote ne nude rješenja, niti pozivaju na površnu, nekritičku mobilizaciju. Njihov polemički potencijal leži u odbijanju da se pomire s iluzijom neutralnosti. One pokazuju da su mediji, tržište i ideologija već duboko integrisani u naše načine opažanja, mišljenja i osjećanja. Kao takve, ove slike funkcionišu ne samo kao umjetnički radovi, već kao vizuelni dokumenti stanja u kojem se savremena kultura nalazi. U tom smislu sagledano, Sintetičke fusnote potvrđuju da (medijska) umjetnost danas ne može biti izvan medija, ali može biti kritički svjesna svog medijskog usuda. Upravo ta svijest, pažljivo producirana, teorijski utemeljena i vizuelno disciplinovana, čini ovaj projekat relevantnim i nužnim u trenutku kada se istina, autorstvo i stvarnost sve češće pojavljuju kao tehnički problemi, a sve rjeđe kao zajednička polja umjetničkih istraživanja.
